கும்பகோணம் நாகேஸ்வரர்
திருக்கோயில் - புறப்பாடு - 11.3.2022 இரவில் எடுத்தது
குடந்தைக்
கீழ்க்கோட்டம் நாகேசுவரசுவாமி கோயில் அப்பர் பாடல் பெற்ற சிவாலயம்- குடந்தைக்
கீழ்க்கோட்டம். இறைவன் நாகேசுவரர், இறைவி
பெரியநாயகி. தேவாரப் பாடல் பெற்ற தலங்களில் சோழ நாடு காவிரி தென்கரைத் தலங்களில் அமைந்துள்ள
27ஆவது சிவத்தலமாகும்.
அமுத
குடத்துக்கு அருச்சித்த வில்வம் விழுந்த இடத்தில் சிவக்குறியொன்று தோன்றியது. அத்தலம்
வில்வவனேசம் எனப்பெயர் பெற்றது. இத்தலம் நாகேசம் என்றழைக்கப்படுகிறது குடந்தைக் கீழ்க்கோட்டம் நாகேஸ்வரர் திருக்கோயிலுக்காகத் திருநாவுக்கரசர்
அருளியிருப்பது ஆறாம் திருமுறை, 75-ஆம் பதிகம். இது திருத்தாண்டகம் என்னும் பண்ணில் அமைந்தது; பதிகத்தின் தொடக்கச்
சொற்கள் “சொன்மலிந்த மறைநான்கா றங்கமாகிச்” என்பவை. இதில் 10 பாடல்கள் உள்ளன. இத்தல மரம் - வில்வம். தீர்த்தங்கள்: சூரிய புஷ்கரணி,
சிங்கமுக தீர்த்தம், நாகதீர்த்தம்.
இப்பதிகத்தின் ஒவ்வொரு பாடலின் முடிவிலும் “குடந்தைக் கீழ்க்கோட்டத்தெங்கூத்தனாரே”
என்ற மகுடம் இடம்பெறுகிறது; இதனால் பதிகம் முழுவதும் தலத்தின் இறைவனான நாகேஸ்வரரின்
பெருமை மையமாகிறது : https://youtu.be/YgLpFup93ew
Tirunelveli
locally Nellai and historically (during British rule) as Tinnevelly, is located
700 km (430 mi) southwest of the state capital Chennai, 58 km (36 mi) away from
Thoothukudi and 73 km (45 mi) from Kanyakumari. for
halwa, a sweet made of wheat, sugar and ghee.
The temple
that gave the place its name is the famed Arulmigu Nellaiyappar thirukkovil. This is a beautiful example of the architectural grandeur of the
Sri Nellaiyappar – Gandhimathi Ambal Temple, one of the largest and most
historically significant temples in Tamil Nadu.
Here is
a photograph capturing two sides of the pillared corridors (people and some other objects removed with
AI).Every
granite pillar here is a masterpiece of craftsmanship,
adorned with exquisitely carved yalis, deities, dancers, and mythical motifs.
The perfectly aligned rows of pillars create a striking perspective, drawing
the devotee's gaze naturally towards the sanctum, symbolizing the spiritual
journey from the material world to the Divine.
Aadhi
Badri~Adi Badri is the first of the Panch Badris. The
complex has around 16 temples that were built by the Gupta rulers between the
5th and 8th centuries AD.
The
Main temple of Sriman Narayana is distinguished by a raised platform in the
front, roofed in and leading to the small enclosure of the pyramidal form,
where the idol is enshrined.
Adi Badri is approachable from
Karnaprayag, 19 kms connected by a motorable road with Ranikhet,
Nainital and Ramnagar.Adi Badri Temple
complex showcases architectural brilliance, with a pyramidal raised platforms constructed during the Gupta period,
reflecting the artistic and cultural nuances of that era.
A short
video taken in 2019:https://youtube.com/shorts/5HPO-MtO8IE
“Sunlight and Symmetry” – The Stone Colonnade of the Outer Prakaram!
In this beautiful sivasthalam around mid-noon,
there were none as doors had been closed and no darshan of deity – yet there
was divinity all around and this gave a stunning capture !!
மூங்கில்களில்
இருந்து வெடித்துத் தோன்றும் முத்துக்களை அடித்துக்கொண்டு, நறுமணம் வீசி வரும் காவிரியாறுபாயும் திருத்தலத்தில் எடுக்கப்பட்ட படம் இது.
Arulmigu Adi Kumbeswarar
Temple is a Paadal Petra Sthalam is closely associated
with the origin legend of Kumbakonam and the Mahamaham festival, it is both a
major pilgrimage destination and a landmark of South Indian temple
architecture. The temple is dedicated to
Lord Shiva as Adi Kumbeswarar, with Goddess Mangalambigai as the consort deity.
According to temple tradition, Shiva manifested here from the divine pot
(kumbha) containing the seeds of creation after the cosmic deluge, a legend
that is said to have given Kumbakonam its name. The temple traces its origins
to the Chola period and was later expanded by the Nayak rulers. Its towering
Dravidian-style gopurams, spacious corridors, and richly carved mandapams are
among its defining architectural features.
The devotional hymns
dedicated to Lord Kumbeswarar form a significant part of the Thevaram (the
first seven volumes of the Tirumurai) composed by the 7th-century saint poets
Thirugnanasambandar and Thirunavukkarasar (Appar) Pathigam: 3rd Thirumurai,
59th Pathigam :•Opening Verse: "Araviri Koadaniida..."
(அரவிரி கோடல் நீட)
"அரவிரி கோடல்
நீடலணி காவிரியாற்று அயலே" எனத் தொடங்கும் பாடல் திருஞானசம்பந்தர் அருளிய மூன்றாம்
திருமுறையின் 59-வது பதிகமாகும். கும்பகோணம் திருத்தலத்தில் வீற்றிருக்கும் ஆதி கும்பேஸ்வரப்
பெருமானைப் போற்றிப் பாடிய இப்பாடல் காவிரி ஆற்றின் இயற்கை வளத்தையும் இறைவனின் சிறப்பையும்
விளக்குகிறது.
கழைவளர் கவ்வை முத்தங்கமழ்காவிரி யாற்றயலே
தழைவளர் மாவின் நல்ல பலவின் கனிகள் தயங்குங்
குழைவளர் சோலைசூழ்ந்த குழகன் குட மூக்கிடமா
இழைவளர் மங்கையோடும் - இருந்தானவன் எம்மிறையே.
• கழை
வளர் – மூங்கில்களில் விளைந்த (மலைகளில் உயரமாக வளரும் மூங்கில்களில் முத்துக்கள் தோன்றும்
என்பது பண்டைய இலக்கிய மரபு; இதனை 'வேய்முத்து' அல்லது மூங்கில் முத்து என்பர்).
• கமழ்
காவிரி – நறுமணம் வீசிப் பெருகி ஓடிவரும் காவிரியாறு (மலைகளில் உள்ள சந்தனம், அகில்
போன்ற வாசனை மரங்களையும் அடித்துக் கொண்டு வருவதால் காவிரி நறுமணம் வீசுகிறது).
மலைகளில்
ஓங்கி வளர்ந்த மூங்கில்களிலிருந்து உதிர்ந்த முத்துக்களையும், சந்தனம் போன்ற நறுமணப்
பொருட்களையும் சுமந்து கொண்டு காவிரி ஆறு பாய்ந்து வருகிறது. அந்த ஆற்றின் கரையோரத்தில்,
தழைத்த மாமரங்களும், சுவையான பலாப்பழங்கள் தொங்கும் பலாமரங்களும், தளிர்கள் நிறைந்த
சோலைகளும் சூழ்ந்துள்ளன. இத்தகைய இயற்கை வளம் மிக்க திருக்குடமூக்கு (கும்பகோணம்) எனும் திருத்தலத்தில், அழகனாகிய சிவபெருமான்
உமையம்மையோடு வீற்றிருந்தருளுகிறார்
“Sunlight and Symmetry – The Stone Colonnade of the Outer Prakaram,
Sri Badrinathar at the holy - Sri Badrinath Dham — Badari Vishal, the
most reverred Vaishnava kshetras, set high in the Garhwal Himalayas of
Uttarakhand at about 3,133
metres, on the bank of the sacred Alaknanda.
பெரிய வேகத்தோடு வருகிற அலைகளையுடைத்த தெளிந்த தீர்த்தத்தையுடைத்தான
கங்கையின் கரைமேலே ஸ்ரீபதரிகாச்ரமத்திலே எழுந்தருளியிருக்கிற கடல்வண்ணனான ஸ்ரீமந்நாராயணனைச்
சிந்தித்துத் திருமங்கையாழ்வாரருளிச்செய்த சிறந்த பாசுரங்களை ஓதவல்லவர்கள், கடல் சூழ்ந்த
மண்ணுலகத்தை நெடுநாள் ஆண்டபின் ப்ரஹ்மபதத்தை நிர்வஹித்து அதன்பிறகு நித்யஸுரிகளோடே
ஒரு கோஷ்டியாக இருக்கப் பெறுவர்.
The magnificent
composition depicting Sriman Narayana seated upon Garuda, surrounded by ornate
golden arches, richly decorated pillars, celestial attendants and traditional
temple motifs. The intricate goldwork, colourful embellishments and symmetrical
arrangement evoke the grandeur of South Indian temple sculpture and traditional
iconography.
The striking turquoise
background provides a beautiful contrast to the gold ornaments, while the red,
white and green detailing adds colour and depth to the composition. The entire
panel has the appearance of an elaborate temple tableau, bringing together
devotion, craftsmanship and artistic imagination.
There is something
delightful about encountering such a work found in an airport corridor.
Airports are generally associated with hurried journeys, flight announcements
and the movement of people. Yet, here, a moment of stillness and traditional
Indian art offers a different experience to the traveller.
A piece of India's
artistic and spiritual heritage, displayed not within the sanctum of a temple,
but along the passage of a modern airport – Mumbai Terminal 1 — a reminder that our cultural traditions find a place in the most contemporary public spaces.
எம்பெருமான்
ஸ்ரீகிருஷ்ண பரமாத்மாவின் ஆசியுடன் குருக்ஷேத்திர யுத்தத்தில் பகைவர்களை அடியோடு நாசம்
செய்து அரியணை கண்டா பாண்டவர்கள் - காலப்போக்கில் சில துயரங்களை எதிர் கொண்டனர். இறுதியில்
ஹிமாலய பர்வதத்தை கடந்து அவர்கள் எம்பெருமான் உறைவிடத்தை நோக்கி நடந்தனர்.
Even in modern
days, a trip to Badrinath dham is arduous.Sri Badrinath Dham —
Badari Vishal— is among the most reverred Vaishnava
kshetras, set high in the Garhwal Himalayas of Uttarakhand at about 3,133 metres, on the bank of
the sacred Alaknanda.Beyond Badrinath, is the
Mana village, touted as India’s first village, customary for people to go,
drink chai, and post on social media.
A few kilometers up - begins
the sacred trail traditionally associated with the Pandavas’ Mahaprasthan —
their final journey towards Swarga. The route past Bhim Pul and Vasudhara,
towards the high Himalayan region of Satopanth and the Swargarohini glacier,
evokes the timeless story of Yudhishthira’s ascent to heaven.”
Nestled in the Garhwal
Himalayas of Uttarakhand, Mana is a picturesque mountain village situated about
3–4 km from Sri Badrinath Temple, at an altitude of approximately 3,200 metres.
Located near the India–Tibet frontier, it has long been celebrated for its
extraordinary natural beauty, ancient traditions and deep connections with
Hindu mythology. The Uttarakhand government has designated it a Tourism
Village.Beyond the village, the trail
winds through the magnificent Himalayan landscape towards Vasudhara Falls and
the remote Satopanth region, forever associated in popular tradition with the
Pandavas' ascent to Swarga.Mana is thus
much more than a scenic mountain hamlet. It is a place where the grandeur of
the Himalayas, the sanctity of Badrinath and the timeless narratives of the
Mahabharata converge — leaving the pilgrim with a profound sense of wonder and
reverence.
Bhim Pul, a natural rock bridge over the
Saraswati River - . Bhima placed this
enormous rock across the river to enable Draupadi to cross.Beyond Mana, the trail leads towards
Vasudhara Falls and the remote Satopanth region, which is traditionally
associated with the Pandavas' ascent to heaven.
ஸ்வர்க்காரோஹணிக
பர்வம் (स्वर्गारोहणिक पर्व) என்பது வியாசர் அருளிய மூல மகாபாரதத்தின்
ஒரு பகுதி - 18-ஆவது, இறுதிப் பர்வம்.மகாபாரதத்தின்
இறுதிப் பகுதியில், பாண்டவர்கள் தங்கள் அரசாட்சியைப் பரீக்ஷித்துவிடம் ஒப்படைத்துவிட்டு,
திரௌபதியுடன் உலக வாழ்வைத் துறந்து புனிதப் பயணமாகப் புறப்படுகிறார்கள். அவர்கள் இமயமலைப்
பகுதியைக் கடந்து, மேரு மலையை நோக்கிச் செல்லும் வழியில், திரௌபதியும் நான்கு பாண்டவர்களும்
ஒருவர் பின் ஒருவராக வீழ்கிறார்கள். இறுதியில் தர்மபுத்திரரான யுதிஷ்டிரர் மட்டுமே
தொடர்ந்து செல்கிறார்.
ஸ்வர்க்காரோஹணிக
பர்வம்:
யுதிஷ்டிரன் தனது மனித உடலோடு சொர்க்கத்திற்குச் செல்வதையும், அங்கு அவர் எதிர்கொள்ளும்
இறுதிச் சோதனைகளையும், இறுதியில் பாண்டவர்கள் மற்றும் கௌரவர்கள் அனைவரும் தங்களின்
மனிதப் பகைமைகளை மறந்து ஆன்ம வடிவில் இணைவதையும் விவரிக்கிறது.
Swargarohana Parva notes that after entering heaven, Yudhishthira
is frustrated to find people in heaven who had sinned on earth. He then asks
for a visit to hell and there he finds people who he thought were good and
virtuous on earth. He questions whether Gods were fair at all, whether virtue
during earthly life means anything ever and then in anger demands that he be
sent to hell so he can be with those people who were good, just, virtuous, who
he loved and who loved him. The Gods then remove the fake hell they had created
for show. Lord Dharma appears and says that this has been a third test of
Yudhishthira, and congratulates him for always standing up for justice, truth,
virtue and other aspects of Dharma.
மஹாபாரதஇதிகாசம் - ஜனமேஜயன் வைசம்பாயனரிடம் உரைப்பதாக சொல்லப்படுகிறது. விருஷ்ணிகளின் பெரும் படுகொலையைக்
குறித்துக் கேட்டயுதிஷ்டிரன்}உலகை விட்டுச்
செல்வதில் தன் இதயத்தை நிலைநிறுத்தி, தன சகோதரர்களுடன் கலந்தாலோசித்துயுயுத்சுவை மன்னன் ஆக்குகின்றனர். நீதிமானான மன்னன் யுதிஷ்டிரன், தன் சகோதரர்களுடன் சேர்ந்து, பெரும் நுண்ணறிவைக்
கொண்ட வாசுதேவனுக்கும் {கிருஷ்ணனுக்கும்}, முதியவரான தங்கள் தாய்மாமனுக்கும் {வசுதேவருக்கும்},
ராமருக்கும் {பலராமருக்கும்}, பிறருக்கும் முறையாக ஆகுதிகளைக் காணிக்கையாக்கினான்.
தர்மனின் மகனும், குருக்களின் மன்னனுமான யுதிஷ்டிரன்,
தன் ஆபரணங்களை அகற்றி, மரவுரிகளைத் தரித்தான். பீமன், அர்ஜுனன், இரட்டையர் மற்றும்
பெரும்புகழைக் கொண்ட திரௌபதி ஆகியோரும் அதே
போலவே மரவுரிகளையே உடுத்திக் கொண்டனர். ஐந்து சகோதரர்களும், ஆறாவதாகத் திரௌபதியும், அப்படி
நடை பயணம் மேற்கொள்ள ஒரு நாயும் அவர்களுடன் சேர்ந்து கொண்டது.பாண்டவர்கள் வடக்கு நோக்கிச் சென்று மிகப் பெரும்
மலையான ஹிமவானை {இமயத்தைக்} கண்டனர். ஹிமவானைக்
கடந்த அவர்கள், மணல் நிறைந்த ஒரு பெரிய பாலைவனத்தைக் கண்டனர். பிறகு அவர்கள், உயர்ந்த
சிகரங்கள் கொண்ட மலைகளில் முதன்மையான மேரு மலையைக் கண்டனர். அனைவரும் வேகமாகச் சென்று
கொண்டிருந்தபோது, யாஜ்ஞசேனி {திரௌபதி} யோகத்தில் இருந்து வீழ்ந்து பூமியில் விழுந்தாள்இப்படி இதிகாசத்தில் சொல்லப்பட்டிருந்தாலும், இங்கே
உள்ள சிலைகள் - சஹதேவன், திரௌபதி, நகுலன், அர்ஜுனன், பீமன், தர்மன் என வரிசைப்படுத்தி
உள்ளன.
பெரும் கல்வி கற்றவனான சகாதேவன் பூமியில் விழுந்தான்.யுதிஷ்டிரன் - சகாதேவன், ஒருபோதும் ஞானத்தில் தனக்கு
இணையானவரென ஒருவரையும் கருதவில்லை. அந்தக் குற்றத்தின் காரணமாகவே இந்த இளவரசன் {சகாதேவன்}
விழுந்தான்" என்றான்.நகுலன்- அற ஆன்மா கொண்டவனாகவும், நுண்ணறிவு மிக்க மனிதர்கள்
அனைவரிலும் முதன்மையானவனாகவும் இருந்தான்.எனினும், மேனியெழில் தனக்கு நிகராக எவரும் இல்லையெனநினைத்தான்.அது அவனுக்கு வீழ்ச்சி ! வெண்குதிரைகளைக் கொண்டவனும், பகைவீரர்களைக் கொல்பவனும்,
பாண்டுவின் மகனுமான அர்ஜுனன்,பகைவர்கள் அனைவரையும்
ஒரே நாளில் எரித்துவிடுவேன் என்றுதன் வீரத்தில்
செருக்குக் கொண்டவனாக இருந்தது அவன் தவறானது.பராக்கிரமசாலியான பீமன் அதிகம் உண்டு, பலம் குறித்துத் தற்பெருமை பேசியது தவறானது.
இப்படி
ஒருவர் பின் ஒருவராக மற்றவர் வீழ , யுதிஷ்டிரன்,திரும்பிப் பார்க்காமல் தொடர்ந்து சென்றான்.அவனுடன் அந்த நாயும் பின் தொடர்ந்தது.நீதிமானான
மன்னன் யுதிஷ்டிரன், தன் தம்பிகள் பூமியில் விழுந்ததைக் கண்டு, தேவனிடம்
- "என் தம்பிகள் அனைவரும் கீழே விழுந்து
விட்டனர். அவர்களும் என்னுடன் வர வேண்டும். ஓ! தேவர்கள் அனைவரின் தலைவா, அவர்கள் அனைவரும்
என்னுடன் இல்லாமல் நான் சொர்க்கத்திற்குச் செல்ல விரும்பவில்லை இளவரசியும் (திரௌபதியும்)
எங்களோடு வர வேண்டும். இதை அனுமதிப்பதே உனக்குத் தகும்" என்றான்.
சக்ரன்
"உன் தம்பிகளை நீ சொர்க்கத்தில் காண்பாய். அவர்கள்
உனக்கு முன்பே அங்கே சென்றுவிட்டனர். உண்மையில், கிருஷ்ணையுடன் {திரௌபதியுடன்} சேர்த்தே
அவர்கள் அனைவரையும் அங்கே காண்பாய். ஓ! பாரதர்களின் தலைவா, நீ துயரடையாதே என்றான்.
இதற்கு
மேல் தர்மன் -இந்த நாய் என்னிடம் மிகுந்த
அர்ப்பணிப்புடன்இருக்கிறது. இதுவும் என்னுடன்
வர வேண்டும். இதனிடம் நான் இதயம் நிறைந்த கருணை கொண்டிருக்கிறேன்" என்றான்.இந்திரன்"நாய்களுடன் இருக்கும் மனிதர்களுக்குச் சொர்க்கத்தில் எவ்விடமும் கிடையாது.
தசிந்தித்துச் செயல்படுவாயாக. நீ இந்த நாயைக்
கைவிடுவாயாக. இதில் கொடுமையேதும் இல்லை" என்றான்.
என்
மகிழ்ச்சியை விரும்பி நான் இன்று இந்த நாயைக் கைவிட மாட்டேன்.அச்சமடைந்தவனையோ, என்னிடம் அர்ப்பணிப்புள்ளவனையோ,
என் பாதுகாப்பை நாடுபவனையோ, ஆதரவற்றவனையோ, துன்பத்தால் பீடிக்கப்பட்டவனையோ, என்னிடம்
வந்தவனையோ, தன்னைத் தானே பாதுகாத்துக் கொள்வதில் பலவீனனையோ, உயிரை வேண்டுபவனையோ ஒருபோதும்
கைவிடமாட்டேன் என்பது என் உறுதியான நோன்பாகும். இத்தகைய ஒருவனை என் உயிர் போகும் வரை
ஒருபோதும் நான் கைவிட மாட்டேன்" என்றான் தர்மன். . "நீதிமானான மன்னன் யுதிஷ்டிரனின்
இந்தச் சொற்களைக் கேட்டு (நாயாக இருந்த) அறத் தேவன் மிகவும் நிறைவடைந்தவனாகப்சொன்னான். மன்னர்களின் மன்னா, நீ நற்குடியில் பிறந்தவனாகவும், நுண்ணறிவையும், பாண்டுவின்
நல்லொழுக்கத்தையும் கொண்டவனாக இருக்கிறாய். நாயைத் துறப்பதற்குப் பதில் தேவர்களின்
தேரையே நீ துறந்துவிட்டாய்.உன்னுடைய கதி உயர்ந்ததும்,
தெய்வீகமானதுமாகும்" என்றான்
இந்த அற்புதமான
காவிய நிகழ்வு பதரிகாச்ரமம் - மானா கிராமம், சரஸ்வதி நதி உருவாகும் வ்யாஸர் கோவில்,
பீமன் பாலம் அருகே சிலா வடிவில் உள்ளது. ஒரு சிறிய காணொளி இங்கே : [taken by me on 17.9.2026]:https://youtu.be/WFgtwJwtCZI
அன்புடன் - அடியேன் ஸ்ரீனிவாச தாசன்
மாமண்டூர் வீரவல்லி ஸ்ரீனிவாசன் சம்பத்குமார்
தமிழ் பகுதி ... :திரு அருள் செல்வபேரரசன் - திரு.கிசாரி மோஹன் கங்குலியின்
முழு மஹாபாரதத்தை அற்புதமாக மொழி பெயர்த்துள்ள நூலில் இருந்து. அவருக்கு நன்றிகளும்ஒப்புகைகளும் !
.**नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय । तस्मै नकाराय नमः शिवाय ॥**
Hara Hara Mahadev !!
Towering
above the sacred landscape of Haridwar, Mahādeva stands in majestic
tranquillity — the crescent moon adorning His locks, the serpent coiled around
Him, and the Trishula held aloft. With one hand raised in abhaya, He seems to
offer assurance to all who seek refuge in Him. At the gateway to the holy
Ganga, the presence of Gangādhara evokes the timeless union of divine grace,
cosmic power and infinite compassionHara Hara Mahādeva!
Salutations
to Lord Shiva, who wears the king of serpents as His garland, who has three
eyes, whose body is adorned with sacred ash, and who is the Great Lord. He is
eternal, pure and clothed in the directions themselves. Salutations to that
divine form represented by the syllable Na in the sacred mantra Namaḥ Śivāya
The magnificent statue of
Lord Shiva at Haridwar, near the sacred Har Ki Pauri, is one of the most
recognisable landmarks in this holy city
in Uttarakhand. Standing majestically in
the vicinity of the Ganga, the towering Shiv Murti forms a striking presence in
Haridwar’s spiritual landscape.
The statue is rich in the traditional symbolism
associated with Lord Shiva:
üAbhaya
Hasta:signifies fearlessness,
protection and reassurance to devotees.
üTrishula:
The trident represents His divine power.
üThe
serpent: The nāga adorning symbolises mastery
over fear and death.
üThe
crescent moon adorning His matted locks
is associated with time and the cosmic order.
üThe
blue complexion: evokes the legend of Neelakantha, the Lord who
consumed the halāhala poison during the churning of the ocean.
üThe
serene countenance: calm expression
conveys the profound stillness of the supreme yogi, undisturbed by the
ceaseless activity of the world.
The setting
of this statue is particularly meaningful. Haridwar — Hari-dvāra, the gateway
to the divine — is one of the most sacred destinations on the banks of the
Ganga. The river, the ghats, the chanting of mantras and the evening Ganga
ārati together create an atmosphere of devotion. Shiva is revered as
Gangādhara, the Lord who received the celestial Ganga upon His matted locks and
moderated her descent to the earth. Thus, a monumental image of Mahadeva
overlooking the sacred landscape of Haridwar carries a significance that
extends beyond its sheer size.
The statue is a prominent landmark near Har Ki Pauri, and not any principal deity enshrined in a
traditional temple sanctum
Regards – S Sampathkumar 25.9.2026 (pictured on 20.9.2026)
It perhaps is the ultimate dream of a
Srivaishnavaite – darshan at the most holy Sri
Badrinath dham. It is not easy even in the modern World. As we travelled, the bus
would stop – one would find scores of
vehicle in a line (mostly disciplined !) – the gorges on the mountain offer a
very pleasant at the same time a fearsome view ! One could see river
flowing all the way – yet the vehicle passing on a ridge could evoke
fear.
In most Srivaishnava
temples, there is dwajasthambam and we start with prostration before the
kodimaram.This
post is not about dwajasthambam but about the holy flag that flutters atop
garbagraham at some temples and the hoisting of it.
At holy
Puri,for a pilgrim approaching Puri, the flag and Nilachakra can be seen from
afar, even before entering the temple. Traditionally, therefore, the distant
sight itself becomes a kind of first darśana — Jagannath's presence reaching the
devotee before the devotee reaches Him.Here - “the
daily ceremonial changing of the Patitapāvana Bana atop the Nilachakra of Sri
Jagannath Temple is a great spectacle.” “Every evening at Sri Jagannath Dham, a
hereditary sevaka climbs the soaring śikhara and ceremonially replaces the
sacred Patitapāvana
flag above the Nilachakra — a spectacular act of devotion performed high above
Puri.”
Sri Badrinath Dham — Badari Vishal— is among the most reverred Vaishnava kshetras, set high in the
Garhwal Himalayas of Uttarakhand at about 3,133 metres,
on the bank of the sacred Alaknanda.
The temple is dedicated to Sri Badarinarayana,
Sriman Narayana in a meditative posture,
and stands amid the great mountain setting associated with Nara
and Narayana. When
Narayana performed tapas here, Sri Mahalakshmi is assumed
the form of a Badari tree—a wild berry or
jujube tree—to shelter Him from the harsh Himalayan elements. Hence the Lord
became Badarinatha,
the Lord of Badari. The region is also traditionally regarded as the tapas-bhumi
of Nara–Narayana
Rishis.
In
daylight, one sees the bright temple, rushing Alaknanda and immense mountains
enclosing the valley. As evening descends, the character changes dramatically:
the sunlight disappears behind the mountains, temperatures fall quickly, and
the illuminated temple seems almost isolated in the vast darkness of the
Himalayas. For a pilgrim who has actually stood there after nightfall, “Dham”
begins to feel more appropriate than simply “temple.”
At Sri
Jagannath Temple, Puri, the flag-changing ceremony atop the Nilachakra
is a remarkable daily ritual. The temple flag,
commonly called Patitapāvana Bana,
is replaced every day, traditionally around sunset. The servitor climbs the
towering temple spire barefoot and without modern
climbing equipment, reaches the Nilachakra at the summit,
removes the existing flag and fixes the fresh one. The act is not treated as
ordinary hoisting and lowering of a national-style flag; it is a seva
to Lord Jagannath, carried out according to temple tradition.
Odisha Tourism even includes witnessing the evening “Flag Hosting ritual” as a
specific part of its Puri pilgrimage itinerary
On 17.9.2026
was fortunate to have darshan at holy Badrinath – at around 5.20 pm, it was
very cold – some reports put it around 2 deg C
.. .. and as we stood in the queue inside the temple waiting for Harathi
darshan – we fortunately had the opportunity to see Badrinath
dhwaja-arohana
The Divyaprabandha
recital heard in the background of the video is Thirumangai Azhwar's pasurams on Thiruvathari
Asramam (Badrinath), recited by Dr. M. A. Venkatakrishnan, myself, P Lakshmi
Narasimhan and Dr. MA Madusudanan.
— “Most holy, sanctified by the dust of the Lord’s lotus feet.”
Holy Alakanandā flowing past
Pandukeshwar/Yogadhyan Badri, the verse explicitly
names Alakanandā
and associates her sanctity with Bhagavān’s feet.
नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यतः पुरः । तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने ॥
Nandā cālakanandā ca saritau bāhyataḥ puraḥ। Tīrthapāda-padāmbhoja-rajasātīva
pāvane ॥
Śrīmad Bhāgavatam, 4.6.24.
“The two
rivers Nandā and Alakanandā flow there; they are exceedingly sacred, sanctified
by the dust of the lotus feet of the Lord.”
Pictured here
in the morning of 17.9.2026 on way to holy Badrinath dham - Alaknanda River at Pandukeshwar, very close to
Yogadhyan Badri (Yoga Badri). The broad bed filled with
enormous pale-grey boulders and the fast, milky blue-green Himalayan water are
quite characteristic of this stretch.
The
Shivalik Range, also known as the Outer Himalayas, is the southernmost and
geologically youngest foothill mountain chain of the Himalayan system
.. .. a
trip to Badrinath / Kedarnath or to Haridwar is not complete without visiting
mystic Rishikesh.
Epics note
that Lord Rama and Lakshmana stayed here so Rama could perform
penance to cleanse himself of the sin of slaying the demon-king Ravana. Lakshmana crossed
the raging Ganges using a simple jute-rope bridge, a feat commemorated by the
historic Lakshman Jhula.High above the
town sits the holy Neelkanth Mahadev Temple, the spot where Lord Shiva drank
the cosmic poison (Halahala) generated during the churning of the primordial
ocean (Samudra Manthan). His throat turned blue to save creation, earning him
the name Neelkanth.
Rishikesh is a holy city, sits on the banks of the sacred
Ganges River at the foothills of the Shivalik Himalayas, and has served as a
revered sanctuary for ancient sages, gods, and spiritual seekers for millennia
A must see here is iconic “Ram
Jhula” -an iconic 750-foot-long (230-meter) iron
suspension bridge stretching across the holy Ganges River. Built in 1986 by the Public Works Department
(PWD), it stands as one of the most prominent spiritual and cultural landmarks
of the city. It connects the vibrant Sivananda Nagar area of Muni Ki Reti on
the western bank to the historic Swargashram area on the eastern bank. Right now it is under maintenance and access
is not possible !!It was originally a hanging footbridge made of
tightly woven jute ropes without any structural pillars. It was later
reinforced into its current iron structure. Named
after Lord Rama from the epic Ramayana, it mirrors its famous counterpart,
Lakshman Jhula, located about 2 kilometres upstream. It is actually the larger
of the two twin bridges.
Around 6.51 pm on
19.9.2026 – our auto stopped very
briefly on the other side of Ram Jhula giving a fleeting view of the Ganga
harathi and with trees and foliage – view was bit constrained. The brightly
illuminated riverside complex across is part of the Swarg Ashram–Parmarth. Parmarth
Niketan's ghat is on the east bank near Ram Jhula and is the best-known major
aarti location in this stretch.
Most interestingly, the red-lit
multi-storeyed structure high on the hill is Bhootnath Temple that stands uphill in the Swarg Ashram area, behind
the riverside ashram zone.
The scene therefore reads roughly as
follows: Ram Jhula at far left →
Ganga in the foreground → Swarg
Ashram/Parmarth-side ghats and temples across the river → forested hillside rising behind → Bhootnath Temple glowing red above the
settlement. The buildings immediately behind the ghat are the dense
ashram/temple/guest-house development of the Swarg Ashram side rather than a
single identifiable monument.
Parmarth Niketan is a true
spiritual haven, lying on the holy banks of Mother Ganga in the lap of the lush
Himalayas. It is the largest ashram in Rishikesh, providing its thousands of
pilgrims who come from all corners of the Earth with a clean, pure and sacred
atmosphere as well as abundant, beautiful gardens.
The photograph contains several distinct
layers: Ram Jhula on the far left; the Ganga occupying the foreground; the
illuminated riverside ghat and temple buildings in the centre; the Muni Ki
Reti/Swarg Ashram settlement climbing behind; and the forested Shivalik
foothills enclosing everything. The long golden and blue reflections from the
aarti are particularly effective in the picture — the bridge entering from the
left and the leaves framing the top make it much more than a straightforward
aarti photograph.
The illustrative map gives
complete idea of the location, the hills, rivers and important places.
.jpg)
